। लोकजागर । विशेष लेख । १ मे २०२६ ।
प्रतिवर्षी १ मे हा दिवस संपूर्ण जगात ‘कामगार दिन’ म्हणून पाळला जात असला, तरी प्रत्येक मराठी माणसासाठी या दिवसाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. १ मे १९६० रोजी अखंड महाराष्ट्राच्या नकाशावर ‘महाराष्ट्र राज्य’ या नावाचे मोहोर उमटली. हा केवळ एक प्रशासकीय बदल नव्हता, तर १०६ हुतात्म्यांच्या रक्ताने आणि लाखो मराठी जणांच्या संघर्षाने मिळालेला स्वाभिमान होता.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि लढा: स्वातंत्र्यानंतर भाषिक आधारावर राज्यांची पुनर्रचना करण्याची मागणी जोर धरू लागली होती. मात्र, तत्कालीन केंद्र सरकारने मुंबईसह स्वतंत्र महाराष्ट्र देण्यास नकार दिला होता. मराठी भाषिकांचे राज्य वेगळे असावे आणि मुंबई ही महाराष्ट्राचीच राहावी, यासाठी ‘संयुक्त महाराष्ट्र समिती’च्या माध्यमातून एक मोठा जनलढा उभा राहिला. या आंदोलनात आचार्य अत्रे, शाहीर अमर शेख, डाॅ. श्रीधर धाबे आणि सेनापती बापट यांसारख्या अनेक दिग्गजांनी नेतृत्व केले.
हुतात्म्यांचे बलिदान: मुंबई महाराष्ट्रापासून वेगळी करण्याचे कारस्थान उधळून लावण्यासाठी गिरगाव चौपाटीपासून ते फ्लोरा फाऊंटनपर्यंत मराठी माणसे रस्त्यावर उतरली. या संघर्षात पोलिसांनी केलेल्या गोळीबारात १०६ आंदोलकांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली. या हुतात्म्यांच्या बलिदानामुळे केंद्र सरकारला नमते घ्यावे लागले आणि शेवटी मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्राची घोषणा करण्यात आली. १ मे १९६० रोजी राजभवनावर आयोजित समारंभात पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या हस्ते स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली आणि यशवंतराव चव्हाण हे राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री बनले.
महाराष्ट्र दिनाचे महत्त्व:
- मराठी भाषेचा सन्मान: महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेमुळे मराठी भाषेला राजभाषेचा दर्जा मिळाला आणि मराठी संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी अधिकृत व्यासपीठ उपलब्ध झाले.
- औद्योगिक आणि कृषी प्रगती: आज महाराष्ट्र हे देशातील सर्वात मोठे औद्योगिक केंद्र आहे. सहकार चळवळ, शेतीमधील आधुनिकता आणि तंत्रज्ञानातील प्रगती यामुळे महाराष्ट्राने देशाच्या अर्थव्यवस्थेत मोलाचे योगदान दिले आहे.
- सामाजिक समता: जोतिबा फुले, सावित्रीबाई फुले, राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा वारसा सांगणारे हे राज्य सामाजिक न्यायाचे प्रतीक मानले जाते.
आजचा महाराष्ट्र: आज जेव्हा आपण महाराष्ट्र दिन साजरा करतो, तेव्हा केवळ उत्सव साजरा न करता, ज्या १०६ हुतात्म्यांनी आपल्यासाठी बलिदान दिले, त्यांचे स्मरण करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्राची ही गौरवशाली परंपरा टिकवून ठेवणे आणि राज्याच्या विकासासाठी कटिबद्ध होणे, हीच खऱ्या अर्थाने या दिवसाची फलश्रुती ठरेल.
“जय जय महाराष्ट्र माझा, गर्जा महाराष्ट्र माझा!”
